નિર્ણય વગરનું માતૃત્વ: જ્યારે સ્ત્રીની પસંદગી સમાજ નક્કી કરે.પરંપરાની સાંકળોમાં બંધાયેલું માતૃત્વ
નિર્ણય વગરની માતા બનેલી લતાબેન અને એક આખા સમાજની ચુપ્પીપરંપરા, અજ્ઞાન અને સતત ગર્ભધારણ વચ્ચે દબાતી સ્ત્રી
“બાળક જન્મ્યા પછી છ દિવસમાં હું ફરી ચૂલ્હા પાસે હતી… કારણ કે અહીં સ્ત્રીને માતા બનવાનો અધિકાર છે, પરંતુ આરામ કરવાનો નથી.”
લતાબેન—ઉંમર માત્ર 30 વર્ષ. પરંતુ આ ઉંમરે તેઓ આઠ બાળકોની માતા છે. પ્રથમ બાળક 12 વર્ષનું છે અને સૌથી નાનું માત્ર 2 વર્ષનું. આ આંકડા માત્ર ગણતરી નથી; એ એક સ્ત્રીના શરીર, મન અને જીવન ઉપર લાદાયેલા સતત દબાણની સાક્ષી છે.
લતાબેનની વાર્તા એક વ્યક્તિ પૂરતી સીમિત નથી. તે આ વિસ્તારની સૈંકડો મહિલાઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે—જેઓ નાની ઉંમરે સંબંધમાં જોડાય છે, ઓછું ભણે છે અને સામાજિક–સાંસ્કૃતિક દબાણ હેઠળ સતત માતૃત્વ સ્વીકારવા મજબૂર થાય છે.
નાની ઉંમર, મોટો નિર્ણય
લતાબેને સ્વીકાર્યું કે 13 વર્ષની ઉંમરે તેમનો સંબંધ બંધાયો અને ત્યારથી પતિ સાથે રહેવા લાગ્યા. એ ઉંમર જ્યારે બાળકી પોતાનું બાળપણ જીવવાની હોવી જોઈએ, ત્યારે તેમને પત્ની અને માતાની ભૂમિકા સોંપી દેવામાં આવી. આ નિર્ણય તેમનો નહોતો—પરંપરાનો હતો.
આ નાની ઉંમરે થયેલા સંબંધે તેમના શિક્ષણને અટકાવ્યું, આરોગ્યને નુકસાન પહોંચાડ્યું અને ભાવનાત્મક પરિપક્વતા વિકસવાની તક છીનવી લીધી. તેઓ આઠમા ધોરણ સુધી ભણ્યા; પતિ દસમા ધોરણ સુધી. શિક્ષણની આ મર્યાદા આરોગ્ય અને કુટુંબ નિયોજન અંગેની સમજણમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે.
“બે છોકરાં તો હોવા જ જોઈએ”
આ કેસનું કેન્દ્રબિંદુ છે—પુરૂષ સંતાન પ્રત્યેનો આગ્રહ. લતાબેન માનતા હતા કે “બે છોકરાં તો હોવા જ જોઈએ”. રસપ્રદ અને વિચારપ્રેરક બાબત એ છે કે તેમના પતિ કુટુંબ નિયોજન કરવા ઇચ્છતા હતા. પરંતુ સમાજની માન્યતાઓ, વડીલોની અપેક્ષાઓ અને “મોટો પરિવાર” પરંપરાએ આ નિર્ણયને દબાવી દીધો.
આ માન્યતાએ ગર્ભધારણ વચ્ચેનું અંતર ઓછું કર્યું અને સ્ત્રીના શરીરને સતત પરીક્ષા હેઠળ મૂક્યું.
પ્રસૂતિ પછી પણ આરામ નહીં
લતાબેન જણાવે છે કે તેઓ ડિલિવરી પછી છઠ્ઠા જ દિવસે ઘરકામ શરૂ કરે છે. “ઘર તો ચાલવું જ જોઈએ”—આ વાક્યમાં સ્ત્રીના આરોગ્ય કરતાં જવાબદારીને વધુ મહત્વ આપવામાં આવે છે. પરિણામે પ્રસૂતિ પછીનો જરૂરી આરામ, પોષણ અને માનસિક સંભાળ મળતી નથી. એનિમિયા, સતત થાક અને હોર્મોનલ સમસ્યાઓ તેમની રોજિંદી વાસ્તવિકતા બની ગઈ છે.
છોકરીઓ માટે ઉગતી આશા
આ સમગ્ર અંધકાર વચ્ચે એક દીવો દેખાય છે. લતાબેન કહે છે—“મારી દીકરીઓને હું ભણાવવી છે. તેઓ મારા જેવી ન બને.”
આમાં એક પેઢીનો દુઃખદ અનુભવ અને બીજી પેઢી માટેની આશા બંને સમાયેલ છે.
આ કેસ સ્ટડીમાંથી મળેલ સૌથી મોટી સીખ એ છે કે, સ્ત્રીની સમસ્યા ક્યારેય માત્ર વ્યક્તિગત નથી હોતી—તે સામાજિક અને વ્યવસ્થાગત હોય છે. લતાબેનના જીવનમાં લીધેલા ઘણા નિર્ણયો તેમના નહોતા. તે સમાજે, પરંપરાએ અને મૌન સ્વીકાર્યતાએ લીધા હતા.
મને એ પણ સમજાયું કે પરિવર્તન ભાષણોથી નહીં, પરંતુ શિક્ષણ, સંવાદ અને સતત જાગૃતિથી આવે છે. ખાસ કરીને જ્યારે સ્ત્રી પોતે બદલાવ ઇચ્છે—જેમ લતાબેન પોતાની દીકરીઓ માટે ઇચ્છે છે—ત્યારે સમાજે તેને ટેકો આપવો જરૂરી છે.
લતાબેનની જીવનકથા એક અરીસો છે—જેમાં આપણે સમાજ તરીકે પોતાને જોવાની જરૂર છે. નાની ઉંમરે સંબંધ, ઓછું શિક્ષણ, પુરૂષ સંતાનનો આગ્રહ અને આરોગ્ય જ્ઞાનનો અભાવ મહિલાઓના જીવનની ગુણવત્તા ઘટાડે છે. પરંતુ સાથે સાથે આ કહાણી એ પણ બતાવે છે કે પરિવર્તન શક્ય છે.
જો શિક્ષણ પહોંચે, આરોગ્ય સેવાઓ મજબૂત બને અને સામાજિક માન્યતાઓને પ્રશ્ન કરવામાં આવે, તો આવનારી પેઢી માટે લતાબેન જેવી કહાણીઓ પુનરાવર્તિત નહીં થાય.
સ્ત્રીના અધિકારો, આરોગ્ય અને માનવીય ગૌરવને કેન્દ્રમાં રાખીને જ સાચું સામાજિક પરિવર્તન શક્ય છે.
— ઋતા સેવક