– નિખિલ સોલંકી,
(સંદેશાવ્યવહાર અને પત્રકારત્વ વિભાગ)
ગુજરાતના ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં જમીન માત્ર જમીન નથી, પરંતુ જીવનની ચાવી છે. ગામડાના દૂર-દૂરના ખેતરો, ધરતીની મીઠી સુવાસ અને ગૌરવભર્યું વારસો એ દર્શાવે છે કે જમીન સમૃદ્ધિનો સ્ત્રોત છે. ખાસ કરીને ગરીબ, આદિવાસી અને મજૂરી આધારિત પરિવારો માટે તો જમીન જીવન કરતા પણ વધુ મૂલ્યવાન છે, કારણ કે એ તેમના જીવનનો આધાર, ઈજ્જત-સન્માન અને પેઢીથી પેઢી સુધીની ઓળખ છે.
ગામડાંમા ઇન્ટર્નશિપ દરમિયાન જોયું કે જ્યારે અર્થતંત્રમાં તંગી આવે, પાક નિષ્ફળ થાય કે રોજગારી અસ્થિર બને, ત્યારે ગામડાના પરિવારોને ભારે મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ગાજીપુર ગામમાં અમારી એજન્સીની ફીલ્ડ સર્વેમાં 15 પરિવારોમાં જોવા મળ્યું કે 6 (40%) પરિવારે પોતાના તાત્કાલિક નાણાકીય ખર્ચ માટે પોતાની જમીન ગીરવે મૂકી નાખી હતી. માત્ર ગાજીપુરનું આ કિસ્સો નથી; સમગ્ર ગુજરાતમાં અને દેશમાં પણ આવી જ પરિસ્થિતિ જોવા મળે છે. જમીન ગીરવે મૂકવાથી તરત રાહત મળી શકે છે, પરંતુ તેનું લાંબા ગાળાનું પરિણામ પરિવારના ભવિષ્ય પર ગંભીર અસર કરે છે.’
જમીન ગીરવેના મુખ્ય કારણો
ઓછી આવક અને ઋતુચક્ર આધારિત જીવન: ગુજરાતના અનેક ગામડાઓમાં પરિવારોએ ખેતી અને ઋતુચક્ર આધારિત મજૂરી પર જ નિર્ભર રહેવું પડે છે. અનિયમિત વરસાદ, પાક નિષ્ફળતા કે બજારમાં પાકની કિંમતોમાં આવનાર અચાનક ફેરફારના કારણે આવક અસ્થિર રહે છે. પરિણામે, ખેડૂતોની ખેતીમાંથી મળતી આવક ઓછી રહે છે અને મજૂરીની આવક પણ ઋતુચક્ર મુજબમાં ફરતી રહે છે. સંશોધન દ્વારા (NAFIS 2021–22) અનુસાર, લગભગ 70%થી વધુ ગ્રામ્ય પરિવારો પાસે એક કરતાં વધુ આવકના સ્ત્રોત હોય છે, છતાં તેમનો સરેરાશ માસિક આવક ફક્ત ₹12,698 જેટલી જ હોઈ શકે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં, લોકો વારંવાર ઉધાર માંગવાને બદલે પોતાનો એકમાત્ર સંપત્તિ (જમીન) ગીરવે મુકી દેતા હોય છે, એમને લાગે છે કે તે મુસીબતમાંથી બહાર નીકળવાની એક રીત છે.
આરોગ્ય ખર્ચ અને તાત્કાલિક જરૂરિયાતો: ગરીબ ગામડાઓમાં આરોગ્ય સુવિધા હોવાની સ્થિતિ ન હોવાથી ઘણીવાર પરિવારો પાસે આયુષ્માન કાર્ડ કે કોઈ સરકારી આરોગ્ય યોજના પણ નથી. બીમારી કે અકસ્માતની સ્થિતિમાં તેમને ખાનગી હોસ્પિટલોમાં જ સારવાર કરાવવી પડે છે, જેમાં ખર્ચ ખૂબ ઉંચો થાય છે. હૃદયરોગ, ડાયાબિટીસ, સાંધાનો દુઃખાવો, ઉંચી તાવ જેવી તાકીદની સારવાર માટે પરિવારો પાસે પૂરતી બચત ન હોવાથી, તેઓ તરત નાણાં મેળવવા માટે નાના-મોટા વ્યાજવાળા ગેરફોર્મલ ઉધાર લે છે. પરિણામે, ઘરેલૂ ખર્ચ માટે લેવાયેલી આ ઉધારો ગામડાં પરિવારને વધારે મુસીબતમાં મૂકી દે છે – ખાસ કરીને જયારે વ્યાજ સાથે દેવું વધતું જાય છે.
સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક જવાબદારીઓ: ગુજરાતમાં લગ્ન, સગાઈ, અંતિમવિધિ, જન્મોત્સવ જેવા પ્રસંગો પર ભારે ખર્ચ થાય છે. ગામડામાં ‘લોકો શું કહે?’ જેવા સામાજિક દબાણ હોય છે, તેથી લોકો પોતાના શોખ અને ઓળખ બતાવવા માટે વધારે ખર્ચ કરવાનું પસંદ કરે છે. આવા પ્રસંગોના ખર્ચને પૂરું કરવા માટે ઘણીવાર પરિવારો ઉધાર લે છે અથવા પોતાનો જમીન ગીરવે મુકી દે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ગાજીપુરમાં એક લગ્ન સમારોહ માટે પરિવારએ પોતાના ખેતરો જમીન ગીરવે મૂકી નાખ્યાં, જેથી તેઓ ચોક્કસ ખર્ચ કરી શકે. આવા સામાજિક દબાણો વગર રહેવું મુશ્કેલ છે, અને પરિણામે ખેડૂતો જમીન ગુમાવવા સુધી મજબૂર થાય છે.
ફોર્મલ લોનની અછત: બેંકો, કૃષિ વિકાસ બેંકો અથવા સહકારી બેંકો જેવી સંસ્થાઓનો લાભ ગામમાં દરેક પરિવારે સરળતાથી લાવી શકતો નથી. ઘણા ખેડૂતો પાસે કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ (KCC) અથવા સરકારની સબસિડી સહિતની યોજનાઓ વિશે પૂરતી માહિતી પણ નથી. પરિણામે, તેઓ સ્થાનિક ગેરફોર્મલ ઉધારદાતાઓ પાસેથી પૈસા ઉધાર લેતા રહે છે, જ્યાં વ્યાજ દર 20–60% જેટલો ઊંચો હોય છે. આવી સ્થિતિમાં, વધતા વ્યાજ સાથે લેણદારો પાછળ પડવાથી વિકલ્પ તરીકે ઘણા પરિવારો જમીન ગીરવે મૂકી દે છે.
પડકારરૂપ પરિણામો (ચેન રિએક્શન)
જમીન ગીરવે માત્ર એક કાયદેસર કરાર નથી; એ પગલાનો સંકલિત પ્રભાવ પરિવારના જીવનમાં અનેક રીતે દૂષ્પ્રભાવ લાવે છે. ગાજીપુરના 15 પરિવારમાંના 6 પરિવારો આ બિંદુ માટે ઉદાહરણ છે: તેઓએ જમીન ગીરવે મૂક્યા બાદ એમના જીવનમાં મહત્વપૂર્ણ ફેરફારો અનુભવ્યા.
રોજગાર અને જીવનનિર્વાહ પર અસર: જ્યારે જમીન ગીરવે મૂકી દેવામાં આવે છે, ત્યારે ખેતી અટકી જાય છે અને ખેડૂત પોતાની મુખ્ય આવક ગુમાવી લે છે. પરિણામે, તેમને અન્ય કામો માટે જવું પડે છે. દૂરસ્થ સ્થળે મજૂરી કે નાના વ્યવસાયમાં જોડાવું પડે છે. સંશોધન મુજબ, 69% જેટલા ગ્રામ્ય પરિવારોને ખેતી સિવાયના બીજા વ્યવસાયોમાં આવક મેળવવી પડે છે. જોકે આવા કામમાં પગાર ઓછી હોય છે અને પ્રવાસ ખર્ચ વધારે હોવાથી, પરિવારે એમની સામાન્ય જીવનવ્યવસ્થા ચલાવવી વધુ મુશ્કેલ બની જાય છે. આરોગ્ય પણ ખરાબ થાય છે કેમ કે ભારે કામ અને સમયસર આરામ મળતો નથી, જેના કારણે પરિવારો વધુ તકલીફમાં રહે છે.
ખોરાક અને પોષણ: જમીન ગુમાવવાથી પરિવાર પોતાનું શાકભાજી-અનાજ ઉગાડવાનું સ્વતંત્ર સ્ત્રોત ગુમાવે છે. પરિણામે, હવે બજારમાંથી મળતું સસ્તું પણ પોષણમાં ગરીબ ખોરાક (જેમ કે પેકેજ્ડ ચીપ્સ, બિસ્કિટ) લેવું પડે છે. આથી પરિવારે ખાસ કરીને બાળકોમાં પોષણની અછત અનુભવવી પડે છે. સરકારી અહેવાલો મુજબ, ખાદ્ય સુરક્ષાની સમસ્યા ધરાવતા વિસ્તારોમાં બાળકોનો વજન અને વૃદ્ધિ સામાન્ય કરતાં ઓછી જોવા મળે છે. કારણ એ કે ભોજન માટે પૈસા બચાવતા જતા, બાળકોની સ્કૂલ ફી કે પુસ્તકો માટે પૈસા બચે નહીં, જેના કારણે શિક્ષણ પણ અસરિત થાય છે.
સ્ત્રીઓ પર વધતો ભાર: જમીન ગુમાવવાથી, પરિવારનું ઘર-વ્યવહાર બહુ જ મુશ્કેલ બની જાય છે. ગૃહણે મહિલાઓએ બજેટ સંભાળવું, કિરાણા-રેશન ખરીદી અને બાળકોની સંભાળ જેવી જવાબદારીઓ એટલી વધી જાય છે કે એમના પર અદૃશ્ય ભાર પડી જાય છે. ગરીબ પરિવારમાં રોજિંદા ભોજન અને આરોગ્ય-સેવામાંના ખર્ચ માટે પણ મોટા ભાગે મહિલાઓ જ જવાબદાર રહે છે. આવા સંજોગોમાં, પરિવારના કોઇપણ અવરોધ (જેમ કે કોઈના સ્વાસ્થ્ય કે મૃત્યુનું ઘટવું) સામે પણ ચુસ્ત વહીવટની જવાબદારી મહિલાઓ પર જ હોય છે. પરિણામે, મહિલાઓ પર શારીરિક, માનસિક અને સામાજિક સ્તરે ભાર વધારે પડે છે.
બાળકોનું ભવિષ્ય: જમીન ગીરવેથી પરિવારમાં આવક ઘટે છે, જેથી બાળકોની શિક્ષણ ફી, પુસ્તકો અને આરોગ્ય ખર્ચ માટે પૈસા બચાતી નથી. પરિણામે, ઘણા બાળકોને શાળામાં જ ન મોકલીને કામ પર લાગવામાં આવી જાય છે. આવું થતું રહેવા પર તેમનું શિક્ષણ અધૂરુ પડી જાય છે અને તેઓ ગરીબ પડોશી વિતાવે છે. જો આરોગ્યસેવામાં ખામી હોય અને બાળક ભૂખ કે બીમાર રહે, તો યોગ્ય સારવાર માટે પણ અવરોધ ઉભો થાય છે. સંક્ષિપ્તમાં, જમીન ગીરવે કુટુંબે પોતાના બાળકોનું ભવિષ્ય જ નબળું કરી દે છે.
સંશોધન દૃષ્ટિ
કેટલાક સંશોધનકારોએ પણ ગ્રામ્ય ખેડૂતોએ જમીન ગીરવે મુકી પડકારોને ધ્યાનથી જોઈને અભ્યાસ કર્યો છે. સુખપાલ સિંહ (IIM અમદાવાદ)ના અભ્યાસ પ્રમાણે માળખાકીય ગરીબીમાં રહેલા નાના-મધ્યમ ખેડૂતોએ તેમની જમીનની નોંધપાત્ર માત્રા ગીરવે મૂકી છે: નાના ખેડૂતોએ લગભગ 52%, મધ્યમ ખેડૂતોએ 38% અને મોટા ખેડૂતોએ 25% જમીન ગીરવે મુકેલી હોવાનું જોવા મળે છે. તેઓ મુખ્ય કારણો તરીકે લગ્ન-ઉત્સવો અને દેતોની ચુકવણી જેવી સામાજિક-આર્થિક જવાબદારીઓને જણાવે છે.
“The Price of Prestige” (International Journal for Multidisciplinary Research, 2024) સંશોધન જણાવે છે કે ભવ્ય લગ્નોત્સવ, સોશિયલ મીડિયાનો દબાણ અને “લોક શું કહે?” જેવા સામાજિક માપદંડોને કારણે પરિવારો વધુ દેવામાં ફસે છે. પરિણામે, તેઓ સરકારી સહાયિત લોન મેળવી શકતા નથી; તેના બદલે જમીન ગીરવે મુકીને વધારે ઊંચા વ્યાજવાળા ઉધાર લેતા રહે છે. એકવાર વ્યાજદર વધતા, પરિવારે પોતાની જમીન વેચી કે ગીરવે મૂકી દેવી પડે છે – જેથી સામાન્ય ખેડૂતોએ પોતાની જમીન નીચી કિંમતે મોટા જમીન દારોને આપી દેવી પડે છે. આ અભ્યાસ સૂચવે છે કે આવું ચલણ ગરીબ ખેડૂતને વધુ ઉપેક્ષિત બનાવે છે અને જમીન ધનિક વર્ગમાં વધારે કેન્દ્રિત કરે છે.
આ સર્વે અને અભ્યાસો જણાવે છે કે જમીન ગીરવે ફક્ત વ્યક્તિગત સમસ્યા નથી; તે સમગ્ર સામાજિક-આર્થિક પરિસ્થિતિઓનું પરિણામ છે. જમીન ગીરવે દ્વારા વધતી ગરીબી, ભૂખમરી અને સામાજિક તાણવણાને કારણે સમાજમાં અર્થતંત્ર સુધરતું નથી.
નિષ્કર્ષ
ગુજરાતના ગ્રામ્ય પરિવારોમાં જમીન ગીરવે કોઈ સહેલુ પ્રશ્ન નથી; તે ગંભીર સંજોગોની આગાહી છે. એક તરફ, ખેડૂતો પાસે સસ્તી લોનની અછત છે, તો બીજી તરફ પરંપરાગત સાંસ્કૃતિક મર્યાદાઓ અને સામાજિક દબાણ તેમને વધુ કચોટમાં મુકે છે. મારા ઇન્ટર્નશિપ દરમિયાન મેં જોયું કે જમીન વેચવાની કે ગીરવે મૂકવાની તૈયારી કુટુંબ માટે સતત સંઘર્ષરૂપે રહે છે. આવી સ્થિતિમાં પરિવારની જવાબદારીઓને નિભાવવા મહિલાઓને વધતા કામ-જોવાઈનો સામનો કરવો પડે છે અને બાળકોનું ભવિષ્ય પણ આ નિર્ણયની અસરથી અસરિત થાય છે.
જમીન ગીરવે કોઇ એકચોટ ઉકેલ નથી; આ અનેક પરિબળોથી બંધાયેલું જટિલ પ્રશ્ન છે. સરકાર અને સંસ્થાઓએ મળીને આ પરિસ્થિતિનું સમજૂતીપૂર્વક વિશ્લેષણ કરવું અને ઉકેલ લાવવા માટે પ્રયત્નો કરવા જોઈએ – ખેડૂત લોનની સુવિધા ઉપલબ્ધ કરવી, આરોગ્ય સહાયકાર્યો વધારવી, અને સામાજિક ખર્ચ (લગ્ન, ઉત્સવ) માટે સહાયક યોજનાઓ લાવવી. એક સામાજિક-પત્રકારત્વના વિદ્યાર્થીઓ તરીકે હું માનું છું કે આ હકીકતના વિશ્વસનીય આંકડા અને સંશોધન પર આધારિત જાણકારી લોકોમાં ફેલાવી જાગૃતિ લાવવી જોઈએ. યોગ્ય માહિતી, સંશોધન અને સામાજિક સહમતી સાથે પગલાં લીધા જ જાય, જેથી “જમીન ગીરવે”ના કારણે પરિવારની જીવનયાત્રા અનાવશ્યક વિક્ષેપથી આગળ ના વધે.
સંદર્ભો
Sukhpal Singh, “Landed in Trouble?: Changing role of land in rural livelihoods in India”, IIM Ahmedabad
macmillan.yale.edu
“The Price of Prestige: Wedding Expenditures, Social Media Influence, Debt and Landholding Displacement in Rural India”, International Journal for Multidisciplinary Research, Vol. 6, Issue 6 (2024)
ijfmr.com
ijfmr.com
Abhishek Mukherjee, “How rural households manage their financial lives – Insights from the NAFIS Report 2021-22”, Dvara Research (Dec 2024)