ગુજરાત યુનિવર્સિટીના ડિપાર્ટમેન્ટ ઑફ કમ્યુનિકેશન એન્ડ જર્નલિઝમમાં વિદ્યાર્થી તરીકે મારું કોલેજ જીવન માત્ર વર્ગખંડ, પુસ્તકો અને પરીક્ષાઓ પૂરતું મર્યાદિત નથી રહ્યું. અહીંના અભ્યાસક્રમનો એક મહત્વનો ભાગ એ છે કે વિદ્યાર્થીને સમાજની વાસ્તવિકતાઓ સાથે સીધો સંપર્ક કરાવવામાં આવે. આ વિચારધારાને આધારે અમને ૧૦ દિવસની રૂરલ NGO ઈન્ટર્નશિપ માટે ગુજરાતના દાંતા તાલુકામાં મોકલવામાં આવ્યા. આ ઈન્ટર્નશિપ માત્ર એક અકાદમિક ફરજ નહીં, પરંતુ જીવનને નવી દૃષ્ટિ આપનાર અનુભવ બની ગઈ.
દાંતા એ ગુજરાતનો એક આદિવાસી અને પહાડી વિસ્તાર છે. બહારથી જોવામાં તે કુદરતી સૌંદર્યથી ભરપૂર લાગે છે, પરંતુ જ્યારે તમે ત્યાંની જીવનશૈલીને નજીકથી જુઓ છો, ત્યારે કુપોષણ, ગરીબી અને આરોગ્યની ગંભીર સમસ્યાઓ સામે આવે છે. આ આર્ટિકલમાં હું દાંતા વિસ્તારની વાસ્તવિક સ્થિતિ, ત્યાં ચાલતા ફળિયા નાસ્તા કાર્યક્રમ અને મારા વ્યક્તિગત અનુભવોના આધારે કુપોષણ સામે ચાલી રહેલા એક શાંત પરંતુ અસરકારક સંઘર્ષને રજૂ કરવા માગું છું.
દાંતા વિસ્તારની ભૂગોળ અને સામાજિક પરિસ્થિતિ
દાંતા તાલુકો અરવલ્લીની પહાડીઓ વચ્ચે આવેલો છે. અહીંના ગામડા એકબીજાથી ખૂબ દૂર-દૂર વસેલા છે. પહાડી રસ્તાઓ, વરસાદમાં બગડતી માર્ગ વ્યવસ્થા અને વાહન સુવિધાનો અભાવ અહીંના લોકો માટે રોજિંદી સમસ્યા છે. મોટા ભાગના પરિવારો ખેતી, મજૂરી અથવા જંગલ આધારિત રોજગારી પર નિર્ભર છે.
આ વિસ્તારમાં આદિવાસી વસ્તી વધારે છે, જ્યાં શિક્ષણ અને આરોગ્ય અંગે જાગૃતિ ઓછી છે. ઘણી જગ્યાએ આંગણવાડી અને પ્રાથમિક શાળા ગામથી ઘણા કિલોમીટર દૂર છે, જેના કારણે નાના બાળકો ત્યાં નિયમિત જઈ શકતા નથી. પરિણામે, બાળકોને સમયસર પોષણ મળતું નથી.
કુપોષણ : દાંતા વિસ્તારની સૌથી મોટી સમસ્યા
દાંતા તાલુકો ભારતના સૌથી વધુ કુપોષિત વિસ્તારોમાં એક છે. અહીં પાંચ વર્ષથી ઓછા વયના બાળકોમાં ઓછું વજન, ઊંચાઈમાં વિકાસનો અભાવ અને રોગપ્રતિકારક શક્તિની નબળાઈ સામાન્ય છે. માતાઓમાં પણ પોષણની કમી જોવા મળે છે, જે બાળકોના સ્વાસ્થ્ય પર સીધી અસર કરે છે.
ઈન્ટર્નશિપ દરમિયાન અમે ઘણા પરિવારો સાથે વાતચીત કરી. ઘણી માતાઓએ કહ્યું કે બાળકોને પૂરતું ખોરાક આપવાની ઇચ્છા હોવા છતાં આર્થિક મર્યાદાઓ અને માહિતીના અભાવે તેઓ યોગ્ય આહાર આપી શકતી નથી. આ સ્થિતિમાં ફળિયા નાસ્તા જેવા કાર્યક્રમો બાળકો માટે જીવદોરી સમાન સાબિત થાય છે.
ફળિયા નાસ્તા કાર્યક્રમની શરૂઆત અને હેતુ
ફળિયા નાસ્તા કાર્યક્રમની શરૂઆત એક સરળ વિચારથી થઈ “જો બાળકો આંગણવાડી સુધી ન આવી શકે, તો પોષણ બાળકો સુધી પહોંચાડવું.” દાંતા વિસ્તાર પહાડી અને વસ્તી વિખેરાયેલી હોવાથી આંગણવાડી દરેક બાળક સુધી પહોંચી શકતી નથી. આ સમસ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને શાળાઓ અને ગામના કેન્દ્રસ્થાનોમાં ફળિયા નાસ્તાનું વિતરણ શરૂ કરવામાં આવ્યું.
આ કાર્યક્રમનો મુખ્ય હેતુ બાળકોને રોજિંદા પોષક તત્વો પૂરા પાડવાનો છે, જેથી તેઓ કુપોષણમાંથી બહાર આવી શકે અને શારીરિક તથા માનસિક વિકાસ કરી શકે.
ફળિયા નાસ્તાની રચના અને પોષણ મૂલ્ય
ફળિયા નાસ્તો દેખાવમાં સાદો છે, પરંતુ પોષણની દ્રષ્ટિએ ખૂબ સમૃદ્ધ છે. તેમાં સ્થાનિક રીતે ઉપલબ્ધ અને સરળતાથી મળતા ઘટકોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જેમ કે ચોખા, કેળા, પપૈયું, આમળું અને દૂધ.
આ તમામ ઘટકો મળીને બાળકોને જરૂરી કાર્બોહાઇડ્રેટ, વિટામિન, ખનિજ અને પ્રોટીન આપે છે. ખાસ કરીને આમળું અને પપૈયું વિટામિન C થી ભરપૂર હોવાથી બાળકોની રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારે છે. દૂધથી કેલ્શિયમ મળે છે, જે હાડકાંના વિકાસ માટે જરૂરી છે. આ ઉપરાંત અહીં બાળકોને વાંચન પણ કરવામાં આવે છે.
ઈન્ટર્નશિપ દરમિયાનનો મારો અનુભવ
૧૦ દિવસની ઈન્ટર્નશિપ દરમિયાન હું રોજ ગામની શાળાઓમાં જતી અને ફળિયા નાસ્તાના વિતરણની પ્રક્રિયા નિહાળતી. શરૂઆતના દિવસોમાં બાળકો થાકેલા, શાંત અને નિરસ લાગતા. પરંતુ થોડા દિવસોમાં જ તેમની આંખોમાં ચમક અને શરીરમાં સ્ફૂર્તિ જોવા મળવા લાગી.
એક નાનકડા બાળકની માતાએ મને કહ્યું,
“હવે મારું બાળક સવારે શાળામાં જવા માટે તૈયાર રહે છે, કારણ કે ત્યાં નાસ્તો મળે છે.”
આ મારા માટે પત્રકારત્વનો સાચો અર્થ સમજાવતી હતી. આ અનુભવથી મને સમજાયું કે સામાજિક મુદ્દાઓ પર લખવાનું મહત્વ કેટલું મોટું છે.
NGOની ભૂમિકા અને પડકારો
રૂરલ NGO દાંતા વિસ્તારમાં ફળિયા નાસ્તા કાર્યક્રમને સતત ચલાવવા માટે ઘણાં પડકારોનો સામનો કરે છે. વરસાદી મોસમમાં રસ્તાઓ બંધ થઈ જાય છે, ક્યારેક ફંડની અછત રહે છે અને ક્યારેક માનવ સંસાધનોની કમી પડે છે. છતાં, NGOની ટીમ દરરોજ બાળકો સુધી પહોંચવાનો પ્રયત્ન કરે છે.
વિદ્યાર્થી તરીકે અમારો ફાળો પણ મહત્વનો રહ્યો. અમે વિતરણમાં મદદ કરી, માતાઓ સાથે સંવાદ સાધ્યો અને પોષણ અંગે જાગૃતિ ફેલાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો.
ફળિયા નાસ્તાની સામાજિક અસર
ફળિયા નાસ્તા કાર્યક્રમથી માત્ર કુપોષણમાં ઘટાડો થયો નથી, પરંતુ બાળકોની શાળા હાજરીમાં પણ વધારો થયો છે. ભૂખ્યા બાળકને ભણવામાં રસ ન હોય, પરંતુ પોષિત બાળક શીખવા માટે ઉત્સાહી બને છે.
આ કાર્યક્રમ બાળકોમાં શિસ્ત, સ્વચ્છતા અને સામૂહિકતા પણ વિકસાવે છે. ધીમે ધીમે માતા-પિતામાં પણ પોષણ અંગે જાગૃતિ આવી રહી છે.
પત્રકારત્વ અને સામાજિક જવાબદારી
દાંતા ઈન્ટર્નશિપે મારા પત્રકારત્વના દૃષ્ટિકોણને બદલી નાખ્યો. શહેરમાં બેઠા રહીને સમાચાર લખવા સરળ છે, પરંતુ જમીન પર જઈને લોકોના જીવનને અનુભવીને લખવું સાચું પત્રકારત્વ છે.
ફળિયા નાસ્તા જેવા કાર્યક્રમો પર લખવું એટલે સમાજના એવા અવાજને મંચ આપવો, જે સામાન્ય રીતે સંભળાતો નથી.
નિષ્કર્ષ
ફળિયા નાસ્તો માત્ર એક નાસ્તો નથી.
તે ભૂખ સામેની લડત છે,
કુપોષણ સામે આશાની કિરણ છે,
અને દાંતા જેવા વિસ્તારો માટે સ્વસ્થ ભવિષ્યની શરૂઆત છે.
દાંતા મને શીખવી ગયું કે નાનું પગલું પણ મોટો બદલાવ લાવી શકે છે જો તે સાચી નીતિ અને સંવેદનાથી ભરેલું હોય. એક જર્નલિઝમ વિદ્યાર્થી તરીકે, આ અનુભવ મારા માટે જીવનભર માર્ગદર્શક રહેશે.
