રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી અને 1 ઓક્ટોબરના ગેઝેટ પ્રકાશન પછી હવે લગ્ન નોંધણી, લિવ-ઇન અને વારસા અંગેના નિયમો ઘડાશે, જ્યારે અનુસૂચિત જનજાતિને કાયદામાંથી મુક્તિ મળી છે.
ગાંધીનગર | 5 ઓક્ટોબર 2026
‘ગુજરાત સમાન નાગરિક સંહિતા, 2026’ને રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુએ 17 સપ્ટેમ્બરે મંજૂરી આપી, અને 1 ઓક્ટોબરે તે અસાધારણ ગેઝેટમાં પ્રસિદ્ધ થઈ. ઉત્તરાખંડ પછી આવો કાયદો ઘડનાર ગુજરાત દેશનું બીજું રાજ્ય બન્યું છે. જો કે કાયદાની કલમ 1(2) મુજબ સંહિતા રાજ્ય સરકાર જાહેરનામાથી નક્કી કરે તે તારીખથી જ અમલમાં આવશે. હાલ સંબંધિત વિભાગો નિયમો ઘડી રહ્યા છે.
વિસ્તૃત વિગતો
વિધાનસભાએ 24 માર્ચ 2026ના રોજ આશરે આઠ કલાકની ચર્ચા પછી બિલ ધ્વનિમતથી પસાર કર્યું હતું. કાયદો લગ્ન, છૂટાછેડા, વારસો અને લિવ-ઇન સંબંધોને આવરી લે છે. તે સમગ્ર ગુજરાતમાં અને રાજ્ય બહાર રહેતા ગુજરાતના રહેવાસીઓને પણ લાગુ પડશે.
મુખ્ય જોગવાઈઓ:
- લગ્ન સમયે બંને પક્ષમાંથી કોઈનો જીવનસાથી હયાત ન હોવો જોઈએ, એટલે બહુપત્નીત્વ પર પ્રતિબંધ છે.
- લગ્નની લઘુતમ ઉંમર પુરુષ માટે 21 અને સ્ત્રી માટે 18 વર્ષ છે.
- નવા લગ્નની નોંધણી 60 દિવસમાં ફરજિયાત છે.
- વારસામાં દરેક હયાત સંતાનને એકસરખો હિસ્સો મળશે, એટલે પુત્ર અને પુત્રીનો હક સમાન રહેશે.
- છૂટાછેડા પછી ફરી લગ્ન માટે “ત્રીજી વ્યક્તિ સાથે લગ્ન” જેવી શરત ફરજ પાડવા બદલ ત્રણ વર્ષ સુધીની કેદ અને ₹1 લાખ સુધીના દંડની જોગવાઈ છે.
- લિવ-ઇન સંબંધમાં રહેતા યુગલે એક મહિનામાં નિવેદન નોંધાવવું પડશે.
બંધારણની કલમ 366(25) અને 342 હેઠળની અનુસૂચિત જનજાતિઓ આ કાયદામાંથી બાકાત છે. વસ્તી ગણતરી 2011 મુજબ તેઓ રાજ્યની વસ્તીના 14.8% છે.
બંને પક્ષની રજૂઆત
સરકારી પક્ષ: મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલે ગૃહમાં કહ્યું હતું, “આ કાયદો માત્ર ભેદભાવ દૂર કરવા માટે છે, સંસ્કૃતિઓ દૂર કરવા માટે નહીં.” લિવ-ઇન નોંધણી અંગે તેમણે કહ્યું, “લિવ-ઇન નોંધણી કોઈની સ્વતંત્રતા છીનવવા માટે નથી, પણ આપણી દીકરીઓના કાનૂની રક્ષણ માટે છે.”
વિપક્ષ: કોંગ્રેસ અને AAPએ બિલને પસંદગી સમિતિમાં મોકલવાની માગ કરી હતી. માગ નકારાતાં ગૃહમાં હાજર કોંગ્રેસના ત્રણ ધારાસભ્યો તુષાર ચૌધરી, શૈલેષ પરમાર અને અનંત પટેલે વૉકઆઉટ કર્યો.
- કોંગ્રેસ ધારાસભ્ય ઇમરાન ખેડાવાલાએ કહ્યું, “હું ગુજરાતના સમગ્ર મુસ્લિમ સમાજ વતી આ બિલનો વિરોધ કરું છું.”
- કોંગ્રેસ નેતા અમિત ચાવડાએ પ્રશ્ન કર્યો, “જ્યારે અમુક સમુદાયોને આ બિલમાંથી બાકાત રખાયા છે, ત્યારે તેને સમાન નાગરિક સંહિતા કેવી રીતે કહી શકાય?”
- AAPના ધારાસભ્ય ચૈતર વસાવાએ અનુસૂચિત જનજાતિને મુક્તિ આપવા બદલ સરકારનો આભાર માન્યો.
લઘુમતી સંગઠનો: ઑલ ઇન્ડિયા મુસ્લિમ પર્સનલ લૉ બોર્ડ (AIMPLB)ના એસ.ક્યૂ.આર. ઇલ્યાસે કહ્યું, “આ કાયદાને સાચી સમાન નાગરિક સંહિતા કહી શકાય નહીં. તેનું નામ જ ભ્રામક છે.”
આગામી કાર્યવાહી
નિયમો ઘડાયા પછી સરકાર અમલની તારીખ જાહેર કરશે. AIMPLBએ ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં અને જમિયત ઉલમા-એ-હિંદે સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકાર કરવાની જાહેરાત કરી છે, પરંતુ અરજી દાખલ થયાની પુષ્ટિ હજુ મળી નથી. જસ્ટિસ રંજના પ્રકાશ દેસાઈ સમિતિનો ત્રણ ખંડનો અહેવાલ હજુ જાહેર કરાયો નથી.
તથ્ય:
- વિધાનસભામાં 24 માર્ચ 2026ના રોજ પસાર, રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી 17 સપ્ટેમ્બરે, ગેઝેટ પ્રકાશન 1 ઓક્ટોબરે. અમલની તારીખ હજુ બાકી છે.
- લગ્નની નોંધણી 60 દિવસમાં ન કરનારને ₹10,000 સુધી દંડ થઈ શકે છે, અને રજિસ્ટ્રારની નોટિસની અવગણના કરનારને ₹25,000 સુધી.
- લિવ-ઇન નિવેદન એક મહિનામાં ન નોંધાવનારને ત્રણ મહિના સુધીની કેદ અને/અથવા ₹10,000 સુધી દંડ થઈ શકે છે.
- બંને પક્ષમાંથી કોઈ 21 વર્ષથી નાનું હોય, તો લિવ-ઇનની જાણ માતા-પિતાને કરાશે.