કાર્યક્ષમતાનું વિજ્ઞાન: સમય અને ગતિના અભ્યાસ માટેની માર્ગદર્શિકા

આજના યુગમાં જ્યાં “ઉત્પાદકતા” (Productivity) એ કોર્પોરેટ જગતનો મુખ્ય મંત્ર છે, ત્યાં એ ભૂલવું ન જોઈએ કે ‘વધુ મહેનત નહીં પણ સ્માર્ટ કામ’ કરવાની શિસ્તના મૂળ ઘણા ઊંડા છે. સમય અને ગતિનો અભ્યાસ (Time and Motion Study) એ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ એન્જિનિયરિંગ અને ઓપરેશન્સ મેનેજમેન્ટનો પાયો છે. તે બિનજરૂરી પ્રક્રિયાઓ દૂર કરીને અને કાર્યો માટે પ્રમાણભૂત સમય નક્કી કરીને કાર્ય પદ્ધતિઓમાં સુધારો કરવાની એક વ્યવસ્થિત પદ્ધતિ છે.

આને કાર્યક્ષમતાના બે પાસાં તરીકે સમજો: ગતિનો અભ્યાસ એ જુએ છે કે કામ કેવી રીતે થાય છે, જ્યારે સમયનો અભ્યાસ એ નક્કી કરે છે કે તે કામમાં કેટલો સમય લાગવો જોઈએ.

૧. પાયાના પ્રણેતાઓ: ગિલબ્રેથ અને ટેલર

આ વિષય બે મુખ્ય વિચારધારાઓનું મિશ્રણ છે:

• વૈજ્ઞાનિક સંચાલન (ફ્રેડરિક વિન્સલો ટેલર): ટેલરને “વૈજ્ઞાનિક સંચાલનના પિતા” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેમણે સમયના અભ્યાસ (Time Study) પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. તેમણે સ્ટોપવોચનો ઉપયોગ કરીને કામને નાના ભાગોમાં વિભાજિત કર્યું, જેનો હેતુ ઉત્પાદન વધારવા માટે કાર્ય કરવાની “સૌથી શ્રેષ્ઠ રીત” શોધવાનો હતો.

• ગતિનો અભ્યાસ (ફ્રેન્ક અને લિલિયન ગિલબ્રેથ): ગિલબ્રેથ દંપતીએ માનવીય પાસા પર ધ્યાન આપ્યું. તેમણે કાર્યકરોની શારીરિક હલચલનું વિશ્લેષણ કર્યું જેથી બિનજરૂરી હલચલ ઘટાડી શકાય, થાક ઓછો લાગે અને કામ કરવાની જગ્યા વધુ અનુકૂળ (Ergonomics) બને. તેમણે હલચલના ૧૮ મૂળભૂત પ્રકારો ઓળખાવ્યા જેને “Therbligs” કહેવામાં આવે છે.

૨. મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો

સંસ્થાઓ શા માટે સ્ટોપવોચ અને વીડિયો ફૂટેજ પાછળ સમય વિતાવે છે? તેના લક્ષ્યો સ્પષ્ટ છે:

• બિનજરૂરી પ્રક્રિયાઓ દૂર કરવી: એવા કાર્યોની ઓળખ કરવી જે મૂલ્યવર્ધિત નથી (જેમ કે સાધન લેવા માટે ફેક્ટરીના એક છેડેથી બીજા છેડે ચાલીને જવું).

• પ્રમાણીકરણ (Standardization): એક સરખી પ્રક્રિયા બનાવવી જેથી દરેક શિફ્ટમાં સમાન ગુણવત્તા અને જથ્થાનું ઉત્પાદન થાય.

• ખર્ચમાં ઘટાડો: હલચલને શ્રેષ્ઠ બનાવીને મજૂરી ખર્ચ અને અન્ય ખર્ચમાં ઘટાડો થાય છે.

• માનવીય પરિબળો: એવી કાર્યજગ્યા બનાવવી જે શારીરિક તાણ અને ઈજાઓમાં ઘટાડો કરે.

૩. અભ્યાસ કેવી રીતે કરવો?

સમય અને ગતિનો અભ્યાસ એક તાર્કિક ક્રમ અનુસરે છે:

૪. પ્રમાણભૂત સમયની ગણતરી

પ્રમાણભૂત સમય શોધવા માટે માત્ર સરેરાશ સમય લેવો પૂરતો નથી. તેમાં માનવીય મર્યાદાઓને પણ ધ્યાનમાં લેવી પડે છે:

• રેટિંગ ફેક્ટર (Rating Factor): કાર્યકરની ગતિ મુજબ સમયમાં ફેરફાર (દા.ત. જો કોઈ ખૂબ ઝડપી કે ધીમું કામ કરતું હોય).

• એલાઉન્સ (Allowances): વ્યક્તિગત જરૂરિયાતો, થાક અને અનિવાર્ય વિલંબ માટે ઉમેરવામાં આવતો વધારાનો સમય (સામાન્ય રીતે ૧૦% થી ૧૫%).

૫. આધુનિક ઉપયોગો

ભલે તેની શરૂઆત કોલસાની ખાણોથી થઈ હોય, પણ આજે તે દરેક જગ્યાએ છે:

• લોજિસ્ટિક્સ: એમેઝોન વેરહાઉસમાં વસ્તુઓ કેવી રીતે પેક થાય છે.

• હેલ્થકેર: નર્સિંગ સ્ટાફને સાધન રૂમ અને દર્દીના બેડ વચ્ચે ઓછામાં ઓછું ચાલવું પડે તેવું આયોજન.

• ફાસ્ટ ફૂડ: રસોડાની એવી ડિઝાઇન કે જેમાં શેફને એક પણ ડગલું ચાલ્યા વગર સેકન્ડોમાં બર્ગર તૈયાર કરવામાં મદદ મળે.

નિષ્કર્ષ

સમય અને ગતિનો અભ્યાસ માણસોને રોબોટ બનાવવા માટે નથી; તે એવા અવરોધો દૂર કરવા માટે છે જે કામને વધુ મુશ્કેલ બનાવે છે. જ્યારે તે યોગ્ય રીતે કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે કંપનીના નફાની સાથે સાથે કર્મચારીની ઊર્જાનો પણ આદર કરે છે.